تاریخچه و فلسفه شب یلدا
معمولاً در شب یلدا رسم بر این است که صاحبخانه، دیوان حافظ را به
بزرگتر فامیل که سواد دارد، میدهد. سپس هر یک از میهمانان نیت کرده و
بزرگِ مجلس، این جمله را میگوید و تفعلی به گنجینه حافظ میزند: «ای حافظِ
شیرازی/ تو محرم هر رازی/ بر ما نظر اندازی/ قسم به قرآن مجیدی که در سینه
داری…» یا هر چیزی شبیه به این. این رسم یکی از رسوم پرطرفدار شب یلداست
که امروزه با فنآوری روز نیز بهروز شده. به طوری که در بعضی خانوادهها
به جای کتاب حافظ، از فالنامه، نرمافزار تفعل مجازی در رایانه،
پایگاههای اینترنتی ویژه فال، نرمافزارهای ویژه تلفن همراه، سامانه پیام
کوتاه یا پیامک و… برای انجام این رسم استفاده میکنند که سرگرمی خوبی
برای خانوادهها در این شب بلند سال است.
پبشینهٔ جشن
یلدا و جشنهایی که در این شب برگزار میشود، یک سنت باستانی است و
پیروان میتراییسم آن را از هزاران سال پیش در ایران برگزار میکردهاند. در
این باور یلدا روز تولد خورشید و بعدها تولد میترا یا مهر است.
این جشن در ماه پارسی «دی» قرار دارد که نام آفریننده در زمان پیش از زرتشتیان بوده است که بعدها او به نام آفریننده نور معروف شد.
نور، روز و روشنایی خورشید، نشانههایی از آفریدگار بود در حالی که شب،
تاریکی و سرما نشانههایی از اهریمن. مشاهده تغییرات مداوم شب و روز مردم
را به این باور رسانده بود که شب و روز یا روشنایی و تاریکی در یک جنگ
همیشگی به سر میبرند. روزهای بلندتر روزهای پیروزی روشنایی بود، در حالی
که روزهای کوتاهتر نشانهای از غلبهٔ تاریکی.
یلدا برگرفته از واژهای سریانی است و مفهوم آن « میلاد» است (زیرا برخی
معتقدند که مسیح در این شب به دنیا آمد). ایرانیان باستان این شب را شب
تولد الهه مهر «میترا» میپنداشتند و به همین دلیل این شب را جشن
میگرفتند و گرد آتش جمع میشدند و شادمانه رقص و پایکوبی میکردند. آن گاه
خوانی الوان میگستردند و « میزد» نثار میکردند. «میزد» نذری یا ولیمهای
بود غیر نوشیدنی، مانند گوشت و نان و شیرینی و حلوا، و در آیینهای ایران
باستان برای هر مراسم جشن و سرور آیینی، خوانی میگستردند که بر آن افزون
بر آلات و ادوات نیایش، مانند آتشدان، عطردان، بخوردان، برسم و غیره،
برآوردهها و فرآوردههای خوردنی فصل و خوراکهای گوناگون، از جمله خوراک
مقدس و آیینی ویژهای که آن را « میزد» مینامیدند، بر سفره جشن مینهادند.
باوری بر این مبنا نیز بین مردم رایج بود که در شب یلدا، قارون (ثروتمند
افسانه ای)، در جامه کهنه هیزم شکنان به در خانهها میآید و به مردم هیزم
میدهد، و این هیزمها در صبح روز بعد از شب یلدا، به شمش زر تبدیل میشود،
بنابراین، باورمندان به این باور، شب یلدا را تا صبح به انتظار از راه
رسیدن هیزم شکن زربخش و هدیه هیزمین خود بیدار میماندند و مراسم جشن و
سرور و شادمانی بر پا میکردند.
جشن یلدا در ایران امروز
جشن یلدا در ایران امروز نیز با گرد هم آمدن و شبنشینی اعضای خانواده و
اقوام در کنار یکدیگر برگزار میشود. آیین شب یلدا یا شب چله، خوردن آجیل
مخصوص، هندوانه، انار و شیرینی و میوههای گوناگون است که همه جنبهٔ نمادی
دارند و نشانهٔ برکت، تندرستی، فراوانی و شادکامی هستند. در این شب هم مثل
جشن تیرگان، فال گرفتن از کتاب حافظ مرسوم است. حاضران با انتخاب و شکستن
گردو از روی پوکی و یا پری آن، آیندهگویی میکنند.
یلدای ایرانی، شبی که خورشید از نو زاده میشود
یلدا در افسانهها و اسطورههای ایرانی حدیث میلاد عشق است که هر سال در «خرم روز» مکرر میشود.
«ماه دلداده مهر است و این هر دو سر بر کار خود دارند که زمان کار ماه شب
است و مهر روزها بر میآید. ماه بر آن است که سحرگاه، راه بر مهر ببندد و
با او در آمیزد، اما همیشه در خواب میماند و روز فرا میرسد که ماه را در
آن راهی نیست. سرانجام ماه تدبیری میاندیشد و ستاره ای را اجیر میکند،
ستاره ای که اگر به آسمان نگاه کنی همیشه کنار ماه قرار دارد و عاقبت نیمه
شبی ستاره، ماه را بیدار میکند و خبر نزدیک شدن خورشید را به او میدهد.
ماه به استقبال مهر میرود و راز دل میگوید و دلبری میکند و مهر را از
رفتن باز میدارد. در چنین زمانی است که خورشید و ماه کار خود را فراموش
میکنند و عاشقی پیشه میکنند و مهر دیر بر میآید و این شب، «یلدا» نام
میگیرد. از آن زمان هر سال مهر و ماه تنها یک شب به دیدار یکدیگر میرسند و
هر سال را فقط یک شب بلند و سیاه وطولانی است که همانا شب یلداست. »
یلدا در افسانهها و اسطورههای ایرانی حدیث میلاد عشق است که هر سال در «خرم روز» مکرر میشود.
در زمان ابوریحان بیرونی به دی ماه، «خور ماه» (خورشید ماه) نیز میگفتند
که نخستین روز آن خرم روز نام داشت و ماهی بود که آیینهای بسیاری در آن
برگزار میشد. از آن جا که خرم روز، نخستین روز دی ماه، بلندترین شب سال را
پشت سر دارد پیوند آن با خورشید معنایی ژرف مییابد. از پس بلندترین شب
سال که یلدا نامیده میشود خورشید از نو زاده میشود و طبیعت دوباره آهنگ
زندگی ساز میکند و خرمی جهان را فرا میگیرد.
لازم به ذکر است یلدا در سرزمینهای فلات ایران روسیه و دیگر کشورها با پیشینه ی تاریخی برگزار میشود.
برگرفته شده از :وب سایت آلامتو(www.alamto.com)
بلاگی در مورد همه چیز هایی که باید از رشت اباد بدانیم